Article Thumbnail

Plüton Neden Artık Bir Gezegen Değil?

  • 08 Haziran 2021 11:33

70 yıldan fazla bir süredir Plüton, Güneş Sistemimizde tanınan dokuz gezegenden biriydi. Ancak 2006'da Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) tarafından cüce gezegen statüsüne alındı. Peki Plüton neden rütbesi düşürüldü?

 

Tartışma nerede başladı?

Plüton 1930'da Arizona'daki Lowell Gözlemevi'ni kullanan ABD'li gökbilimci Clyde Tombaugh tarafından keşfedildi. Ders kitapları, kulüpteki bu dokuzuncu üyeyi listelemek için hızla güncellendi. Ancak sonraki yıllar boyunca, gökbilimciler Plüton'un Neptün'ün yörüngesinin ötesindeki küçük, buzlu cisimlerden oluşan bir popülasyonun ilki olup olmadığını merak etmeye başladılar.

 

(Clyde Tombaugh)

 

Bu bölge, buranın ilk “sakin”inin keşfedildiği 1992 yılından sonra Kuiper Kuşağı olarak bilinecekti. Aday Kuiper Kuşak Nesnesi (KBO) 1992 QBI, David Jewitt ve meslektaşları tarafından Hawaii Üniversitesi'nin Mauna Kea'daki 2.24m teleskopunu kullanarak tespit edildi.

 

Bu işleri nasıl değiştirdi?

İlk KBO'nun onaylanması mevcut tartışmayı canlandırdı. Ve 2000 yılında, New York'taki Hayden Planetaryumu, yalnızca sekiz gezegen içeren bir serginin açılışını yaptığında tartışmaların odağı haline geldi. Planetaryumun yöneticisi Neil deGrasse Tyson daha sonra Plüton'un statüsüyle ilgili kamuoyu tartışmalarında vokal bir figür haline gelecekti. Ancak konuyu bir devrilme noktasına iten, Quaoar (2002'de duyuruldu), Sedna (2003) ve Eris (2005) gibi kütleleri Pluto ile kabaca karşılaştırılabilir Kuiper Kuşağı Nesneleri'nin keşifleriydi. Özellikle Eris, Plüton'dan daha büyük görünüyordu. Bu onun Güneş Sisteminin "onuncu gezegeni" olarak gayri resmi olarak tanımlanmasına yol açtı.

 

Eris'i bulan ekibi yöneten California Teknoloji Enstitüsü'nden (Caltech) Prof Mike Brown daha sonra kendisini "Plüton'u öldüren adam" olarak nitelendirirken, deGrasse Tyson daha sonra şaka yollu bir şekilde "kaçış arabasını sürdüğünü" söyleyecekti.

 

Buluntular, Uluslararası Astronomi Birliği'ni, IAU'nun Prag'daki 2006 Genel Kurulu'nda üyelerin önüne nihai bir taslak öneri sunmak amacıyla, bir gezegeni tam olarak neyin oluşturduğunu tanımlamakla görevli bir komite kurmaya teşvik etti. Radikal bir erken plan altında, Pluto ve uydusu Charon'un ikiz bir gezegen olarak kabul edildiğini ve Ceres ve Eris'in özel kulübe giriş izni verdiğini görerek gezegenlerin sayısı dokuzdan 12'ye çıkacaktı. Ancak fikir muhalefetle karşılaştı.

 

Sonra ne oldu?

Ağustos 2006'da Prag'daki tartışmalar yoğundu, ancak gezegen tanımının yeni bir versiyonu yavaş yavaş şekillendi. Meclisin son günü olan 24 Ağustos'ta üyeler, bir gezegenin isimlendirilmesine ilişkin kriterleri belirleyen yeni bir kararı kabul etmek için oy kullandılar:

 

Gezegenin bir gök cismi olarak tanımlanabilmesi için,

(a) Güneş'in yörüngesinde olması,

(b) Hidrostatik bir denge (neredeyse yuvarlak) şekli alması için kendi yerçekiminin diğer katı kuvvetlerin üstesinden gelmesi için yeterli kütleye sahip olması,

(c) Çevresini temizlemesi gereklidir

 

Plüton bu kriterlerin ilk ikisini karşıladı, ancak sonuncusu ve çok önemli kriteri sağlayamadı. "Çevresini temizlemek", gezegenin uzayda kendi yörüngesi olan alandaki nesneleri vakumladığı ya da boşluğa fırlattığı anlamına gelir. Başka bir deyişle, gezegenin kendi bölgesinde yerçekimi hakimiyeti elde etmesi gerekir.

 

 

Plüton, yörünge komşuluğunu diğer buzlu Kuiper Kuşağı Nesneleriyle paylaştığı için, bu verilen karar, Plüton’u 76 yıldır sahip olduğu bir gezegensel atamadan silmiş oldu.

 

Asteroit kuşağındaki en büyük cismin, Ceres'in ve Eris, Quaoar ve Sedna gibi diğer büyük Kuiper Kuşağı Nesneleri’nin yanı sıra hemen "cüce gezegen" kategorisine düşürüldü.

 

O zaman yorum yapan IAU'nun gezegen sistemleri bilimi başkanı Prof. Iwan Williams şunları söyledi: "Bu on yılın sonunda 100 gezegenimiz olabilirdi ve bence insanlar 'Aman Tanrım, 2006 yılında ne kadar karışıklık yarattılar.'."

 

Konunun sonu bu muydu?

Tek kelimeyle, hayır. Bazı uzmanlar, tanımın çevresini temizleyen bir gezegenle ilgili kısmını hemen sorguladı. Bunun nedeni, Dünya'nın kozmik alanını 12.000'den fazla Dünya'ya yakın asteroitle paylaşmasıdır. Bu nedenle, bazıları Dünya, Jüpiter ve diğer gezegenlerin de IAU'nun 2006 tanımını karşılamadığını savundu. Oylamadan hemen sonra konuşan Yeni Ufuklar misyonunun baş bilimcisi Prof. Alan Stern, sonucu "korkunç bir karar" olarak nitelendirdi ve yeni tanımı "içsel olarak tutarsız" olarak nitelendirdi.

 

Gezegen tanımlama komitesine başkanlık eden Harvard'dan Prof Owen Gingerich, 10 günlük toplantıya katılan 2.700 bilim insanının sadece %10'unun Plüton oylamasında bulunduğunu ortaya koydu. Düşük katılım zamanlamadan sorumlu tutuldu; Oylama, birçok katılımcının Prag'dan ayrıldığı veya çıkmaya hazırlandığı Genel Kurul'un son gününde yapıldı. Tartışma o zamandan beri televizyonda, kitap sayfalarında ve halka açık konuşmalarda konuşulmaya devam ediyor.

 

En son Alan Stern, 2014'te Neil deGrasse Tyson'a konuyla ilgili bir tartışma için meydan okudu. Ancak ikinci uzman, "Başkalarının sahip olmasını istediğim fikirlere sahip değilim" diyerek teklifi geri çevirdi. Plüton'un gezegenlerden elenmesi tartışması, Plüton'un durumunda bir değişikliğe sebebp olmamıştır. Ancak "gezegen" teriminin ne anlama geldiğini ve ne anlama gelmediği net bir şekilde ortaya koymuştur.

 

-

Kaynak: https://www.bbc.com/news/science-environment-33462184